Çin'in iddialı ticari uçak üreticisi COMAC'ın, yerli yolcu uçağı C919'un üretimini hızlandırma hedefleri, ABD'nin Çin'e yönelik havacılık parçaları ihracatında uygulamaya koyduğu yeni kısıtlamalar nedeniyle yeniden ciddi bir baskı altına girdi. Reuters'ın aktardığı bilgilere göre, ABD Ticaret Bakanlığı son haftalarda Çin'e gönderilecek uçak parçalarına ilişkin ihracat lisanslarının verilme süreçlerini yavaşlatırken, aynı zamanda Çin'in devlet destekli uçak üreticisi COMAC'a lisanslanan parça miktarını da sınırlamaya başladı. ABD'li yetkililerin bu adımla, COMAC'ın gelecekte kullanmak üzere yüksek miktarda parça stoku oluşturmasının önüne geçmeyi amaçladığı belirtiliyor.
Uygulama kapsamında, uçaklarda kritik öneme sahip iniş takımları ve diğer çeşitli parçaların yanı sıra, havacılıkta kullanılan hidrolik sıvılarla ilgili ihracat kontrollerinin de sıkılaştırılması değerlendiriliyor. Bu durum, C919'un seri üretim kapasitesini artırma yolundaki COMAC'ın önünde önemli bir engel teşkil ediyor.
C919'un Batılı Tedarikçi Bağımlılığı Yeniden Gündemde
Çin'de tasarlanıp montajı yapılan C919, geliştirme sürecindeki yerlileşme çabalarına rağmen, motor ve diğer kritik sistemler açısından halen önemli ölçüde Batılı tedarikçilere bağımlı durumda. Uçağın itki gücü, ABD'li GE Aerospace ile Fransız Safran'ın ortak girişimi CFM International tarafından üretilen LEAP-1C motorlarıyla sağlanıyor. Ayrıca, C919'un bazı aviyonik sistemleri, yardımcı güç ünitesi (APU), iniş takımı, frenleri ve uçuş kontrol sistemleri gibi temel bileşenlerinde de ABD'li ve diğer Batılı şirketlerin ürünleri kullanılıyor.
ABD, 2025 yılında Çin ile yaşanan ticari gerilimler sırasında COMAC'a yönelik bazı ihracat lisanslarını geçici olarak askıya almış ve C919'da kullanılan LEAP-1C motorları da dahil olmak üzere bazı ürünlerin sevkiyatına kısıtlamalar getirmişti. Ancak GE Aerospace'in C919 için LEAP-1C motorlarının sevkiyatına yönelik lisans kısıtlamaları Temmuz 2025'te kaldırılmış ve sevkiyatlar yeniden başlamıştı. Mevcut uygulama ise doğrudan bir ihracat yasağından ziyade, lisans süreçlerinin yavaşlatılması ve sevkiyat miktarlarının kontrol edilmesi şeklinde daha dolaylı bir baskı mekanizması olarak öne çıkıyor.
Yerli Üretim Çabaları ve Teslimat Hedefleri
Pekin yönetimi, C919'un Batılı tedarikçilere olan bağımlılığını azaltmak amacıyla uzun süredir yerli sistem ve motor geliştirme çalışmalarını sürdürüyor. Bu kapsamda geliştirilen CJ-1000A motorunun, uzun vadede C919'da kullanılan LEAP-1C'nin yerini alması hedefleniyor. Ancak yerli motor, henüz seri üretimdeki C919'larda LEAP-1C'nin yerini alabilecek olgunluk ve sertifikasyon aşamasına gelmiş değil. Bu durum, ABD'nin ihracat kontrollerini sıkılaştırmasının C919'un üretim hızının artırılması açısından önemli bir risk oluşturmasına yol açıyor.
C919, 2023 yılında Çin'de ticari yolcu taşımacılığına başlamış olup, China Eastern Airlines, Air China ve China Southern Airlines gibi başlıca Çinli taşıyıcılar tarafından ticari olarak işletiliyor. COMAC'ın üretim kapasitesini artırma planlarına rağmen, uçağın teslimat rakamları hedeflerin gerisinde kaldı. Şirket, 2025 yılında yalnızca 15 adet C919 teslim edebilmişken, 2026 yılında şimdiye kadar yaklaşık 12 uçağın teslim edildiği bildiriliyor. Daha önce Çinli havayollarının 2026'da toplam 33 adet C919 teslim almayı beklediği açıklanmıştı.
COMAC'ın üretim kapasitesini artırması, uçağın Çin iç pazarındaki büyüme hedefleri açısından hayati önem taşıyor. Şirket aynı zamanda C919'un Çin dışındaki pazarlara açılabilmesi için Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı'ndan (EASA) tip sertifikasyon sürecini de sürdürüyor. ABD'nin son adımları ise C919'un teknik yeterliliğinden ziyade, uçağın seri üretiminde ihtiyaç duyduğu kritik Batılı parça ve sistemlere erişim konusundaki stratejik bağımlılığın önemini bir kez daha gözler önüne serdi.
